مقاله

نگارگری ایرانی و تجلی گفتمان مهدویت در هنر معاصر

۲۲ فروردین ۱۳۹۹ | ۰۰:۰۰ کد : ۷۶ هنری پژوهش عمومی
تعداد بازدید:۲۳۹
نگارگری ایرانی و تجلی گفتمان مهدویت در هنر معاصر

حجت اله مرادخانی

پژوهشگر هنر و مدرس دانشگاه

فرهنگ را مجموعه ای از ویژگی های رفتاری و عقیدتی هر جامعه می دانند که در بستر زمان از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و بسط و گسترش می یابد. این ارزش ها و عقاید هویتی خاص برای انسان های آن جامعه بوجود آورده و آنها را از دیگران متمایز می سازد. در این میان برخی از مبانی فکری وجود دارد که به سبب اهمیت و محتوای تعیین کننده شان، فضای فرهنگ را از خود متاثر ساخته و کلیت آنرا هم رنگ با خود می سازند. در فرهنگ تشیع، اصل مهدویت و انتظار ظهور حضرت مهدی (عج) از مبانی اصلی تفکر شیعی بوده که تاثیر غیرقابل انکاری بر کلیت فرهنگ جامعه به جای گذاشته است و بخشهای مختلف جامعه همگام و متناسب با موضوع مهدویت در تلاش و تکاپو برای فراهم آوردن بسترهای لازم جهت تحقق این آموزه زیربنایی در اندیشه شیعه می باشند. این آموزه و باورداشت عقیدتی، برآمده از منابع معتبر دینی یعنی کتاب و سنت بوده و از این حیث مورد تائید و پذیرش همه مسلمانان است. «عقیده به مهدویت و باور به ظهور و قیام مهدی موعود، به عنوان نجات دهنده عالم بشریت و اصلاح گر موعود، باور و اعتقادی است که براساس کتاب و سنت پدید آمده و همه مسلمانان پیشین و پسین، بر آن اتفاق نظر دارند. این باور داشت، به عنوان اندیشه اصیل اسلامی، بر پایه استوارترین دلایل عقلی و نقلی بنا نهاده شده است.» (کارگر ،۱۳۸۳: ۵۱)

از سوی دیگر باید گفت که فرهنگ شبکه پویایی از روابط متقابل میان نظام های معنایی مختلف درون و بیرون از خود است و می توان چنین بیان داشت که یک نظام معنایی خاص به سبب گستردگی و اهمیتش می تواند سایر نظام های معنایی منتشر در آن فرهنگ را متاثر ساخته و همگون با خود سازد. در این بین اصل مهدویت به عنوان یک نظام معنایی منسجم در فرهنگ امروز کشور ما چنین جایگاهی داشته و به مثابه یک لنگر و مرکز ثقل عقیدتی، دیگر نظام های معنایی فعال در فضای فرهنگی جامعه را تحت تاثیر خود قرار داده است. حال باید دید، معانی عمدتاً به چه طریقی در لایه های مختلف ساختار فرهنگ منتشر می شوند. سازوکار اصلی که عمدتاً در جوامع انسانی مفاهیم و تعابیر گوناگون بواسطه آن بیان می شوند و در نتیجه منتشر می گردند، سازوکارهای زبانی می باشند. یعنی انسان با استفاده از زبان است که می تواند درباره پدیده های مختلف ابراز عقیده کند، به تعامل گفتمانی با دیگران بپردازد و در نتیجه به تولید معنا دست بزند. بر این اساس، مطالعه و بررسی گفتمان های رایج در هر جامعه ای می تواند در شناخت فضای فکری و عقدیتی اعضای آن جامعه موثر باشد. چرا که زبان به عنوان حوزه کنش گری اجتماعی انسان ابزار مهمی در تولید معنا برای وی محسوب می شود و شناخت بستر گفتمانی یک جامعه نیز بطور کلی ساختارهای معنایی موجود در آن را معرفی می سازد. حال باید افزود که گفتمان مهدویت در جامعه اسلامی ما یکی از بسترها و خواستگاه های اصلی اندیشه محسوب می شود و بسیاری از تفکرات و محصولات فکری، فرهنگی ما برآمده از این باور راستین می باشد که روابط صریح و ضمنی زیادی با دیگر گفتمان ها در فضای فرهنگی جامعه ما دارد.

این گفتمان به عنوان یک نظام فرهنگی تجلی های مختلفی در عرصه تولیدات فرهنگی جامعه داشته، و می توان بواسطه تحلیل این گفتمان، تاثیر آن بر پدیده های همچون آفرینش های هنری را مورد مطالعه قرار داد و چگونگی این تاثیر پذیری را به بحث کشاند. برای مثال یکی از این مصداق های هنری تابلو نگارگری "او خواهد آمد" اثر استاد محمود فرشچیان هنرمند نام آشنای کشورمان است که مفاهیم و معانی گفتمان مهدویت را در قالب عناصر بصری به تصویر کشیده است. در این اثر هنرمند با استفاده عناصر تجسمی مختلفی چون: رنگ، بافت، کنتراست نوری، خطوط مختلف و… توانسته فضایی معنوی را تصویرسازی کند که در آن از عمق یک پس زمینه بی کران، آمدن حضرت مهدی (عج) را نشان می دهد. در این تابلو پس زمینه آبی رنگ، وسعت و لایتناهی بودن موضوع آن را نشان می دهد که خود بیان گر آرامش و امنیتی است در زمان ظهور حضرت بر جهان حکم فرما خواهد شد. استاد فرشچیان قدم های امام عصر را به تصویر کشیده که در واقع اشاره ای نمادین به آمدن ایشان داشته، و بیانگر پدیده ظهورشان می باشد. مسئله ای که فرهنگ انتظار را در جامعه ما بوجود آورده است. استاد فرشچیان در خلق تابلو "او خواهد آمد" با تاثیرپذیری از مفاهیم و تعابیر مربوط به ظهور منجی، عناصر تجسمی را در جهت عینیت بخشیدن به آن معانی بکار گرفته و در این راه توانسته تا وجوهی از گفتمان مهدویت در جامعه معاصر ایران را بواسطه بکارگیری هنر نگارگری متجلی سازد و به مفاهیم نظری آن عینیتی تصویری ببخشد. مقوله ای که به نظر می رسد تحلیل و بررسی وجوه مختلف آن بستری ارزنده برای تولید متن و اثر هنری مهیا سازد و از سوی دیگر زمینه مناسبی برای مطالعه روابط بیناگفتمانی در فضای فرهنگی جامعه معاصر ایران فراهم آورد.

 

* / ‏انتهای پیام / ‏*

کلید واژه ها: مقاله مقاله پژوهشگر هنر و مدرس دانشگاه مقاله نگارگری ایرانی و تجلی گفتمان مهدویت در هنر معاصر مقاله هنر و تجلی گفتمان مهدویت دانشگاه استاد فرشچیان دانشگاه هنرهای اسلامی-ایرانی استاد فرشچیان دانشگاه فرشچیان استاد فرشچیان دانشگاه آزاد اسلامی واحد هنرهای اسلامی-ایرانی استاد فرشچیان دانشگاه آزاد اسلامی واحد (ویژه) هنرهای اسلامی-ایرانی استاد فرشچیان واحد (ویژه) هنرهای اسلامی-ایرانی استاد فرشچیان علمی fiiau fiiau.iau.ac.ir fiiau.ac.ir https://fiiau.iau.ac.ir/fa/news/76